OPINION
สถาปัตยกรรมดินแดนไร้เงา: ภาษา สิทธิ สภาพและอำนาจเงินควบคุมโลก โดย: ณัฐธพงษ์ อัครปรีชากุล
อารัมภบท: มายาคติแห่งตัวเลข และสถาปัตยกรรมของหนี้สินเชิงระเบียบวิธี
ในมรรคาแห่งภาษาศาสตร์สังคม (Sociolinguistics) และวาทกรรมวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ (Critical Discourse Analysis) สื่อกลางที่ทำหน้าที่เกี่ยวกระหวัด ถักทอ และร้อยรัดชะตากรรมของมนุษยชาติในระเบียบโลกร่วมสมัยไว้ด้วยกันอย่างแนบแน่นที่สุด มิใช่เพียงอักขระลายสลัก ภาษาพูด หรือสำเนียงท้องถิ่นของชนชาติใดชนชาติหนึ่ง หากแต่คือ "ระบบการเงิน" และ "โครงสร้างหนี้สิน" หนี้สินในมิติสังคมศาสตร์และภาษาศาสตร์เชิงสัญญะ มิได้เป็นเพียงภาระผูกพันทางบัญชี ตัวเลขสีแดงที่ปรากฏบนหน้าจอคอมพิวเตอร์ หรือสัญลักษณ์แห่งความติดขัดทางการเงินของปัจเจกบุคคลและรัฐอธิปไตยเพียงเท่านั้น หากแต่หนี้สินคือ "โครงสร้างสถาปัตยกรรมทางภาษาและสัญญะ" (Semiotic Architecture of Power) อันวิจิตรแยบคายที่ค้ำยัน คุมกำเนิด และขับเคลื่อนระเบียบเศรษฐกิจทุนนิยมโลกไว้ทั้งใบ สัญญาการกู้ยืม สิทธิเรียกร้องทางการเงิน ข้อตกลงระหว่างประเทศ และตราสารพันธบัตรรัฐบาล ทุกองค์ประกอบล้วนถูกสร้างขึ้นจากชุดถ้อยคำ พันธะสัญญาแห่งอนาคต (Promises) และสัญญะแห่งความไว้วางใจ (Tokens of Trust) ที่ทำให้ระบบเศรษฐกิจสามารถดำเนินสืบเนื่องต่อไปได้อย่างราบรื่นและไร้รอยต่อ
มายาคติอันฝังรากลึกในจิตสำนึกของสาธารณชนทั่วไป มักมองว่าความมั่งคั่งและความยากจนของประเทศต่างๆ ในโลก เป็นเรื่องของตราชั่งทางบัญชีที่มีผู้ติดหนี้และผู้เป็นเจ้าหนี้เด็ดขาดแยกขาดจากกันอย่างชัดเจน ทว่าในความเป็นจริง ตัวเลขหนี้สินสะสมระดับโลกที่พุ่งสูงเป็นประวัติการณ์เกินกว่า 315 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ-ซึ่งคิดเป็นขนาดมหาศาลยิ่งกว่าผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP) ของทั้งโลกรวมกันเกือบสามเท่า-กลับเปิดเผยความจริงอันน่าพิศวงว่า โลกไม่ได้กำลังเป็นหนี้ใครคนใดคนหนึ่ง หรือเป็นหนี้ประเทศอภิมหาอำนาจใดเป็นการเฉพาะ หากแต่ "โลกกำลังเป็นหนี้ตัวมันเอง" ผ่านสายพานแห่งพันธะสัญญาที่ซ้อนทับกันเป็นเกลียวเชือกอันซับซ้อนและไร้จุดสิ้นสุด
กำเนิดของหนี้สินระดับชาติในประวัติศาสตร์การเงินโลก มิได้เริ่มต้นในตลาดหุ้นวอลล์สตรีตหรือศูนย์กลางการเงินสมัยใหม่ หากแต่วางรากฐานขึ้นท่ามกลางควันปืนและสมรภูมิสงคราม ในปี ค.ศ. 1694 เมื่อสมเด็จพระราชินีแมรีที่ 2 และสมเด็จพระเจ้าวิลเลียมที่ 3 แห่งอังกฤษทรงเผชิญศึกใหญ่กับฝรั่งเศสจนคลังทองคำร่อยหรอ กลุ่มพ่อค้า นายธนาคาร และคหบดีในกรุงลอนดอนได้ยื่นมือเข้าอุดหนุนทางการเงิน แลกกับการได้รับกระแสเงินสดจากดอกเบี้ยจ่ายอย่างสม่ำเสมอในอนาคต ซึ่งหนุนหลังและค้ำประกันด้วยภาษีของประชาชน เหตุการณ์นี้นำไปสู่การจัดตั้ง "ธนาคารแห่งอังกฤษ" (Bank of England) ซึ่งถือเป็นการปฏิวัติเชิงสัญญะครั้งยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์การเงินโลก รัฐอธิปไตยสามารถจับจ่ายใช้สอยเงินที่ตนยังไม่ได้ครอบครองจริงในปัจจุบัน โดยแลกกับการออกตราสารพันธบัตรรัฐบาล (Government Bond) อันเป็นพันธะสัญญาที่สามารถซื้อขาย เปลี่ยนมือ และใช้เป็นหลักประกันทางการเงินได้ จักรวรรดิในอดีตอาจต้องกรีธาทัพออกรบเพื่อปล้นชิงคลังทองคำและขยายแดนดิน แต่ระเบียบโลกใหม่กลับออกพันธบัตรเพื่อดูดซับดอกเบี้ย และเปลี่ยนสมรภูมิรบให้กลายเป็นงบดุลทางการเงิน
กระบวนการวนลูปเชิงสัญญะนี้ดำเนินไปราวกับเกมเก้าอี้ดนตรีหรือเกมไพ่ที่ผู้เล่นทุกคนต่างยืมชิปจากคนข้างๆ รัฐบาลสหรัฐอเมริกาเป็นหนี้พันธบัตรมหาศาลกว่า 38 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ ทว่าผู้ถือครองพันธบัตรเหล่านั้นเกือบสองในสามกลับเป็นธนาคารพาณิชย์ กองทุนบำนาญ กองทุนรวม และธนาคารกลางสหรัฐฯ (Fed) เองภายในประเทศ ขณะที่ส่วนที่เหลือราว 9 ล้านล้านดอลลาร์อยู่ในมือของต่างชาติ เช่น ญี่ปุ่น (ประมาณ 1 ล้านล้านดอลลาร์) และจีน (ประมาณ 800,000 ล้านดอลลาร์) ในขณะเดียวกัน ประเทศเหล่านั้นก็กู้ยืมเงินผ่านสถาบันระหว่างประเทศ เช่น กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) หรือธนาคารโลก (World Bank) ซึ่งกู้ยืมเงินต่อมาจากตลาดทุนระดับโลกอีกทอดหนึ่ง
ภาษาทางการเงินจึงสร้างสภาวะที่เรียกว่า "การเปลี่ยนหนี้สินให้กลายเป็นสินทรัพย์" (Financialization of Debt) พันธบัตรรัฐบาลไม่ได้ถูกมองว่าเป็นภาระที่ต้องชำระคืนให้หมดสิ้น หากแต่ถูกนับเป็นสินทรัพย์ค้ำประกันอันมั่นคงที่สุดในโลก (Ultimate Collateral) หากสหรัฐอเมริกาหรือรัฐบาลมหาอำนาจตัดสินใจชำระหนี้ทั้งหมดที่มีอยู่จนหมดสิ้น ระบบการเงินโลกจะสูญเสียสินทรัพย์หลักที่ใช้ค้ำประกันความเสี่ยง สภาพคล่องของดอลลาร์จะสูญสลายไป และระบบเศรษฐกิจโลกจะเผชิญภาวะเงินฝืดและการล่มสลายอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
นอกจากนี้ ดอกเบี้ยจ่ายของหนี้สินสาธารณะยังทำหน้าที่เป็นกลไกการกระจายความมั่งคั่งแบบย้อนศร (Upward Wealth Redistribution) กระแสเงินสดจากภาษีของแรงงานและประชาชนฐานรากถูกสูบฉีดขึ้นไปจ่ายเป็นผลตอบแทนแก่สถาบันการเงิน กองทุน และมหาเศรษฐีผู้ถือครองพันธบัตร หนี้สินจึงไม่ใช่เพียงเครื่องมือบริหารการคลัง แต่เป็นเครื่องมือทางโครงสร้างที่รักษาความเหลื่อมล้ำทางสังคมไว้
ด้วยเหตุนี้ ระบบการเงินโลกจึงไม่ได้ขับเคลื่อนด้วย "การชำระหนี้คืน" (Repayment) หากแต่ขับเคลื่อนด้วย "ความเชื่อมั่น" (Confidence) และการผัดผ่อนพันธะสัญญาออกไปเรื่อยๆ (Refinancing or Rolling Over) และ ณ ยอดสูงสุดของปิรามิดเชิงสัญญะและการควบคุมนี้ มิใช่รัฐสภาของประเทศอธิปไตยใด และมิใช่ตึกระฟ้าบนถนนวอลล์สตรีต หากแต่เป็นสถาบันเร้นรอยแห่งหนึ่งที่ตั้งอยู่อย่างเงียบสงบ ณ เมืองบาเซิล ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ นั่นคือ ธนาคารเพื่อการชำระบัญชีระหว่างประเทศ (Bank for International Settlements: BIS)
สถาปัตยกรรมแห่งอำนาจ: จุดกำเนิดจากเถ้าถ่านสงครามและภารกิจที่ไม่มีวันสิ้นสุด
ในการวิเคราะห์วาทกรรมประวัติศาสตร์ (Historical Discourse Analysis) การตั้งอยู่ขององค์กรระดับโลกมักมี "เรื่องเล่าอย่างเป็นทางการ" (Official Narrative) ที่ถูกแต่งแต้มด้วยภาษาอันเลิศหรู โปร่งใส และเน้นประโยชน์ส่วนรวมของสังคมมนุษย์ ทว่าภายใต้เปลือกนอกแห่งถ้อยคำเหล่านั้น คือโครงสร้างอำนาจที่ถูกออกแบบมาอย่างแยบคายเพื่อรักษาผลประโยชน์และอภิสิทธิ์ทางการเงินของชนชั้นนำข้ามชาติ
ธนาคารเพื่อการชำระบัญชีระหว่างประเทศ (BIS) ก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 17 พฤษภาคม ค.ศ. 1930 โดยได้รับการบันทึกว่า เป็นองค์กรทางการเงินระหว่างประเทศที่เก่าแก่ที่สุดในโลก เรื่องเล่าจัดตั้งอย่างเป็นทางการระบุว่า BIS ถูกสร้างขึ้นตามแผนการของยัง (Young Plan) ซึ่งร่างขึ้นโดยคณะกรรมการที่นำโดย โอเวน ดี. ยัง (Owen D. Young) นายทุนและอุตสาหกรชาวอเมริกัน ร่วมกับ แจ็กสัน เรย์โนลด์ส (Jackson Reynolds) ประธานธนาคาร First National Bank of New York ณ เมืองบาเดน-บาเดน ประเทศเยอรมนี ในบรรยากาศการเจรจาตึงเครียดสูงถึงขั้นผู้แทนยุโรปท่านหนึ่งเสียชีวิตด้วยอาการหัวใจวายระหว่างการประชุม BIS ถูกตั้งขึ้นเพื่อรับบทบาทเป็น "บุรุษไปรษณีย์ทางการเงิน" หรือสถาบันเทคโนแครตที่เป็นกลาง ทำหน้าที่จัดการและจัดสรรเงินค่าปฏิกรรมสงครามอันมหาศาลที่ประเทศเยอรมนีต้องจ่ายให้แก่ฝ่ายสัมพันธมิตรหลังพ่ายแพ้ในสงครามโลกครั้งที่หนึ่งตามสนธิสัญญาแวร์ซาย
เมืองบาเซิล ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ถูกเลือกให้เป็นที่ตั้งสถาบันด้วยเหตุผลทางภูมิศาสตร์และภาษาศาสตร์สังคมอันลึกซึ้ง สวิตเซอร์แลนด์เป็นประเทศเป็นกลางทางการเมือง ใช้หลากหลายภาษา ทั้งภาษาเยอรมัน ฝรั่งเศส และอิตาลี และที่สำคัญที่สุด บาเซิลเป็นชุมทางรถไฟสายหลักของทวีปยุโรป ในยุคก่อนการเดินทางด้วยเครื่องบินพาณิชย์ ผู้ว่าการธนาคารกลางในยุโรปสามารถนั่งรถไฟตู้นอนเดินทางมาประชุมร่วมกันได้โดยสะดวกและรวดเร็ว โดยไม่ต้องข้ามแดนหลายประเทศ และไม่ต้องผ่านกระบวนการทางการทูตที่ยุ่งยากหรือถูกจับตาโดยสื่อมวลชน
ผู้ถือหุ้นเริ่มต้นของ BIS ประกอบด้วยธนาคารกลางของเยอรมนี (Reichsbank) เบลเยียม ฝรั่งเศส สหราชอาณาจักร อิตาลี และญี่ปุ่น ร่วมกับสถาบันการเงินเอกชนของสวิตเซอร์แลนด์และกลุ่มธนาคารพาณิชย์ในสหรัฐอเมริกา (เนื่องจากระบบธนาคารกลางสหรัฐฯ หรือ Fed ปฏิเสธที่จะเข้าร่วมอย่างเป็นทางการในขณะนั้นเนื่องจากความกังวลทางการเมืองเรื่องการแทรกแซงกิจการต่างประเทศ) ทุนจดทะเบียนเริ่มต้นถูกกำหนดไว้ที่ 500 ล้านฟรังก์ทองคำสวิส (Gold Swiss Francs)
ทว่า วัตถุประสงค์แรกเริ่มในการเป็นบุรุษไปรษณีย์ส่งเงินปฏิกรรมสงครามกลับมีอายุขัยเพียงประมาณ 24 เดือนเท่านั้น ในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1932 ผลกระทบจากวิกฤตเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ (The Great Depression) ได้เข้าคุกคามเศรษฐกิจโลกอย่างรุนแรง และการประชุม ณ เมืองโลซานน์ (Lausanne Conference) ได้ตัดสินใจระงับและยกเลิกการชำระค่าปฏิกรรมสงครามของเยอรมนีเป็นการถาวร ก่อนที่ อดอล์ฟ ฮิตเลอร์ จะก้าวขึ้นสู่อำนาจเป็นอัครมหาเสนาบดีใน ค.ศ. 1933 และประกาศปฏิเสธการจ่ายหนี้สงครามอย่างเด็ดขาด
ตามหลักสถาบันศาสตร์ทั่วไป เมื่อองค์กรสูญเสียภารกิจก่อตั้ง ตัวองค์กรนั้นควรจะถูกยุบเลิกไป ทว่า BIS กลับเปิดฉากปรากฏการณ์ที่ภาษาศาสตร์สังคมเรียกว่า "การขยายขอบเขตภารกิจผ่านการสร้างวาทกรรมใหม่" (Discursive Mission Creep) BIS ไม่ได้ปิดตัวลง แต่นายธนาคารกลางชั้นนำของยุโรป โดยการนำของ มอนตากู นอร์แมน (Montagu Norman) ผู้ว่าการธนาคารแห่งอังกฤษ (Bank of England) ร่วมกับนายธนาคารและนักการเงินระดับโลก เช่น เกตส์ แมคการ์ราห์ (Gates McGarrah) และ ฮยาลมาร์ ชัคท์ (Hjalmar Schacht) ได้ร่วมมือกันผลักดันให้ BIS กลายเป็น "สโมสรส่วนตัว" (Private Club) สำหรับผู้ว่าการธนาคารกลาง เพื่อเป็นพื้นที่ปิดลับในการแลกเปลี่ยนข้อมูล จัดสรรคลังทองคำ และประสานนโยบายการเงินข้ามแดน โดยไม่ต้องผ่านการตรวจสอบจากสภา รัฐบาล หรือประชาชนที่มาจากการเลือกตั้ง
ดังที่ศาสตราจารย์ คาโรล ควิกลีย์ (Carol Quigley) นักประวัติศาสตร์ชาวอเมริกัน ได้บันทึกไว้ในหนังสือ Tragedy and Hope ว่า กลุ่มอำนาจทางการเงินมีเป้าหมายที่ไกลโพ้นยิ่งกว่านั้น นั่นคือ "การสร้างระบบการเงินโลกที่ควบคุมโดยเอกชน ซึ่งสามารถบีบและโดมิเนตระบบการเมืองของทุกประเทศและเศรษฐกิจโลกได้ทั้งหมด โดยสถาบันที่เป็นยอดสูงสุดของระบบนี้คือ Bank for International Settlements ในเมืองบาเซิล ประเทศสวิตเซอร์แลนด์"
กรณีศึกษาที่ 1: ตราแปดเหลี่ยมแห่งประวัติศาสตร์—ทองคำของเชกโกสโลวาเกียและการรอดพ้นความตายที่เบรตตันวูดส์
บทพรรณนาเชิงประวัติศาสตร์การเงินมักเผยให้เห็นรอยแผลเป็นทางจริยธรรมที่สถาบันระดับโลกพยายามกลบซ่อน กรณีศึกษาที่เด่นชัดและสะเทือนขวัญที่สุดถึงอำนาจอันล้นพ้นและสิทธิสภาพนอกเขตแดนของ BIS เกิดขึ้นในช่วงก่อนและระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง
การปล้นชิงและยึดครองทรัพย์สินในภาวะสงครามของนาซีเยอรมนี มิใช่เพียงเรื่องของความโกรธแค้นทางเชื้อชาติ หากแต่เป็นกลยุทธ์ทางเศรษฐกิจ (Economic Strategy) สงครามที่ครอบคลุมทั้งทวีปต้องใช้เงินทุนมหาศาล และสำหรับฮิตเลอร์ ทรัพย์สินและทองคำที่ยึดมาจากเหยื่อและประเทศที่ถูกยึดครอง คือสายสืบต่อลมหายใจให้แก่กองทัพ ดังกรณีของคืนกระจกแตก (Kristallnacht) ในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 1938 ที่ รูธ วินนิก (Ruth Winnick) ในวัยเด็กได้รอดชีวิตมาเล่าถึงการที่นาซีพังประตูบ้าน ทำลายทรัพย์สิน และเริ่มปฏิบัติการยึดทรัพย์สิน คลังทองคำ และเงินสดของชาวยิวอย่างเป็นระบบ
ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1939 กองทัพนาซีเยอรมันได้เข้ายึดครองกรุงปรากและยึดครองประเทศเชกโกสโลวาเกีย เพียงสามวันหลังการบุกยึด ทหารนาซีและคณะกรรมการที่ตั้งขึ้นใหม่ได้บีบบังคับให้ผู้ว่าการธนาคารกลางเชกโกสโลวาเกียส่งโทรเลขไปยังสำนักงานใหญ่ BIS ณ เมืองบาเซิล เพื่อสั่งให้โอนย้ายทองคำสำรองของเชกโกสโลวาเกีย ซึ่งฝากไว้ในบัญชีของ BIS ณ ธนาคารแห่งอังกฤษ (Bank of England) กรุงลอนดอน คิดเป็นน้ำหนักมหาศาลถึง 23.1 เมตริกตัน (มูลค่าประมาณ 33.7 ล้านดอลลาร์สหรัฐในขณะนั้น หรือราว 760 ล้านดอลลาร์สหรัฐในปัจจุบัน) ไปยังบัญชีของธนาคารแห่งชาติเยอรมนี (Reichsbank)
แม้ว่าเจ้าหน้าที่ธนาคารแห่งอังกฤษและรัฐบาลอังกฤษจะทราบดีว่าคำสั่งดังกล่าวเกิดขึ้นภายใต้การบีบบังคับและข่มขู่ด้วยกำลังทหาร แต่ BIS ภายใต้การนำของประธานธนาคารชาวอเมริกัน โทมัส แม็คกิตตริก (Thomas McKittrick) ร่วมกับ มอนตากู นอร์แมน ผู้ว่าการธนาคารแห่งอังกฤษ (ซึ่งดำรงตำแหน่งเป็นกรรมการ BIS ด้วย) กลับอนุมัติการโอนย้ายทองคำนั้นทางบัญชีอย่างรวดเร็ว โดยอ้างว่า "BIS เป็นองค์กรเทคนิคทางนโยบายการเงินที่เป็นกลาง มีหน้าที่ปฏิบัติตามคำสั่งทางบัญชีโดยไม่รับรู้และไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใดในความขัดแย้งทางการเมือง" ทองคำของเชกโกสโลวาเกียจึงถูกแปลงสภาพเป็นทุนและเชื้อเพลิงสงครามให้กับกองทัพนาซีเยอรมันอย่างเป็นทางการ
ตลอดช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง BIS ยังคงเปิดดำเนินการอย่างต่อเนื่อง รายได้มากกว่าร้อยละ 82 ของ BIS ในช่วงสงครามมาจากธุรกรรมทองคำกับนาซีเยอรมนี ซึ่งส่วนหนึ่งเป็นทองคำที่ถูกปล้นมาจากประเทศที่ถูกยึดครอง และทองคำที่หลอมจากทรัพย์สินและยึดมาจากเหยื่อในค่ายกักกัน จนกระทั่ง เอมิล ปูล (Emil Puhl) รองประธานธนาคารแห่งชาติเยอรมนี (Reichsbank) ได้เอ่ยปากเรียก BIS ว่าเป็น "สาขาต่างประเทศเพียงแห่งเดียวของ Reichsbank" ขณะที่ประธานธนาคาร โทมัส แม็คกิตตริก ทำหน้าที่เป็นสัญญะเชื่อมโยงสองฝ่าย โดยส่งข้อมูลข่าวสารทางการเงินให้แก่ทั้งฝ่ายสัมพันธมิตรและฝ่ายอักษะไปพร้อมๆ กัน
ความพฤติกรรมดังกล่าวสร้างความโกรธแค้นอย่างรุนแรงให้แก่ผู้นำโลก ในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1944 ณ การประชุมเบรตตันวูดส์ (Bretton Woods Conference) รัฐนิวแฮมป์เชียร์ สหรัฐอเมริกา แฮร์รี เด็กซ์เตอร์ ไวท์ (Harry Dexter White) เจ้าหน้าที่ระดับสูงของกระทรวงการคลังสหรัฐฯ ร่วมกับ วิลเฮล์ม ไคลเฮา (Wilhelm Keilhau) นักเศรษฐศาสตร์ชาวนอร์เวย์ และผู้แทนจาก 44 ประเทศ ได้ร่วมกันเปิดการโจมตี BIS อย่างรุนแรง และได้ลงมติผ่าน ข้อตกลงมติที่ 5 (Resolution 5) ซึ่งระบุอย่างชัดเจนว่า "ให้ทำการยุบเลิกธนาคารเพื่อการชำระบัญชีระหว่างประเทศ (BIS) โดยเร็วที่สุดเท่าที่จะทำได้" พร้อมทั้งสถาปนาองค์กรใหม่ขึ้นมาแทนที่ ได้แก่ กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) และธนาคารโลก (World Bank)
ทว่า นี่คือจุดพลิกผันที่สะท้อนถึงอำนาจอันทรงอิทธิพลของสถาบันเร้นรอย นายธนาคารกลางในยุโรป โดยเฉพาะธนาคารแห่งอังกฤษและธนาคารแห่งชาติฝรั่งเศส ได้ร่วมมือกันเคลื่อนไหวอย่างเงียบๆ เบื้องหลังฉากทัศน์ทางการทูต พวกเขาชี้แจงต่อรัฐบาลสหรัฐฯ และพันธมิตรว่า BIS มีความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง (Technical Expertise) ในการชำระบัญชีและดึงสภาพคล่องข้ามแดนที่ไม่มีองค์กรเกิดใหม่ใดสืบทอดได้ และความเชี่ยวชาญนี้จำเป็นอย่างยิ่งต่อการฟื้นฟูทวีปยุโรปหลังสงคราม
ผลลัพธ์คือ ในปี ค.ศ. 1948 มติการยุบเลิก BIS ตาม Resolution 5 ถูกพับเก็บไปอย่างเงียบเชียบโดยไม่มีการประกาศต่อสาธารณะ สถาบันที่เคยอนุมัติการโอนย้ายทองคำให้ฮิตเลอร์ในปี 1939 กลับกลายมาเป็นผู้บริหารจัดการโครงสร้างทางการเงินของ "แผนมาร์แชลล์" (Marshall Plan) ในปี 1950 และทำหน้าที่เป็นตัวแทนชำระเงินของสหภาพการชำระเงินแห่งยุโรป (European Payments Union) ยิ่งไปกว่านั้น ในระหว่างปี ค.ศ. 1964 ถึง 1993 BIS ได้ทำหน้าที่เป็นสำนักงานเลขาธิการของคณะกรรมการผู้ว่าการธนาคารกลางแห่งประชาคมยุโรป ซึ่งหมายความว่า BIS คือ "มดลูกเชิงสถาบัน" (Institutional Womb) ที่แท้จริงซึ่งทำการอุ้มบุญและให้กำเนิดเงินสกุล ยูโร (Euro) มิใช่คอมมิชชันยุโรป ณ กรุงบรัสเซลส์ แต่อย่างใด
สิทธิสภาพนอกเขตแดนและการทำงานในเงามืด: วิเคราะห์กฎหมาย ตัวแทนเชิงสัญลักษณ์ และภาษาเฉพาะกลุ่ม
เพื่อความเข้าใจเชิงลึกในมิติภาษาศาสตร์และสถาบันศาสตร์ ความแข็งแกร่งอันเป็นอมตะของ BIS มิได้ตั้งอยู่บนฐานของกองกำลังทหาร หรืออำนาจบังคับใช้กฎหมายโดยตรง หากแต่ตั้งอยู่บน "เอกสิทธิ์และความคุ้มกันทางกฎหมายระหว่างประเทศ" (Immunities and Privileges) ที่สมบูรณ์แบบที่สุดสถาบันหนึ่งในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ
ตามข้อตกลงสำนักงานใหญ่ (Headquarters Agreement) ค.ศ. 1987 ที่ทำไว้กับรัฐบาลสวิส ร่วมกับอนุสัญญาแฮก ค.ศ. 1930 และพิธีสารบรัสเซลส์ ค.ศ. 1936 BIS มีสถานะทางกฎหมายเป็นเอกเทศและละเมิดมิได้ (Inviolable):
- ความคุ้มกันจากการล่วงละเมิดสถานที่ (Inviolability of Premises): อาคาร อาคารสถานที่ และคลังเก็บสินทรัพย์ของ BIS ณ เมืองบาเซิล ถือเป็นพื้นที่ที่เป็นเอกเทศ เจ้าหน้าที่รัฐ ตำรวจสวิส หรือเจ้าหน้าที่สรรพากร ไม่สามารถก้าวล่วงเข้าไปภายในอาคารได้ หากไม่ได้รับอนุญาตยินยอมอย่างเป็นลายลักษณ์อักษรจากผู้จัดการใหญ่หรือประธาน BIS
- ความคุ้มกันทางการศาลและทรัพย์สิน (Immunity of Assets): สินทรัพย์ ทองคำ คลังสำรอง และเงินฝากทั้งหมดที่อยู่ภายใต้การดูแลของ BIS ไม่สามารถถูกสั่งอายัด ถูกยึด หรือถูกดำเนินการทางศาลโดยคำสั่งศาลของประเทศใดในโลกได้
- การยกเว้นภาษีและความคุ้มกันทางการทูตตลอดชีวิต: BIS ไม่ต้องเสียภาษีเงินได้ ภาษีทรัพย์สิน หรือภาษีเทศบาลให้แก่รัฐบาลสวิส และเจ้าหน้าที่ระดับสูงของ BIS ได้รับเอกสิทธิ์คุ้มกันทางการทูตตลอดชีวิต (Lifetime Diplomatic Immunity) สำหรับการกระทำใดๆ ที่เกี่ยวเนื่องกับการปฏิบัติหน้าที่ ซึ่งหมายความว่าการตัดสินใจทางการเงินใดๆ ของพวกเขาจะไม่สามารถถูกฟ้องร้องดำเนินคดีได้แม้กระทั่งหลังเกษียณอายุหรือเสียชีวิตไปแล้ว
- การรักษาความลับทางบัญชีและงบนอกบัญชี: BIS ไม่ต้องเปิดเผยงบการเงินในลักษณะเดียวกับบริษัทมหาชนทั่วไป สามารถถือครอง บริหาร หรือย้ายสินทรัพย์ "นอกงบการเงิน" (Off-balance sheet) ได้โดยสมบูรณ์ ดังที่ แคทเธอรีน ออสติน ฟิตซ์ (Catherine Austin Fitts) อดีตเจ้าหน้าที่ระดับสูงของรัฐบาลสหรัฐฯ ได้ระบุว่า BIS มีความสามารถในการรับย้ายเงินมหาศาลระดับหลายสิบล้านล้านดอลลาร์เข้าสู่งบนอกบัญชีและบริหารจัดการได้อย่างลับๆ โดยปราศจากการตรวจสอบ
ในทางภาษาศาสตร์ สถาบันแห่งนี้ใช้ภาษาเฉพาะกลุ่มที่เรียกว่า "ภาษาธนาคารกลาง" (Central Bank Speak) ซึ่งเป็นรูปแบบการสื่อสารที่ถูกฝึกฝนมาให้ "พูดเป็นวงกลม วนไปวนมา โดยไม่เคยอธิบายสิ่งที่จะทำอย่างตรงไปตรงมา" เป็นภาษาอ้อมค้อมที่ออกแบบมาเพื่อสร้างความพร่ามัว หลีกเลี่ยงการรับผิดชอบต่อสาธารณะ และจำกัดการเข้าถึงความเข้าใจเฉพาะในหมู่ผู้เชี่ยวชาญและเทคโนแครตเท่านั้น ดังตัวอย่างของ เบน เบอร์แนนกี (Ben Bernanke) อดีตประธาน Fed ที่ตอบคำถามเรื่องการอัดฉีดเงินทุนและอธิบายวนไปวนมาโดยหลีกเลี่ยงคำว่า "พิมพ์เงิน"
ความลับอันเป็นตำนานของ BIS สะท้อนผ่านพิธีกรรมการประชุมที่เกิดขึ้นเป็นประจำทุกๆ สองเดือน ผู้ว่าการธนาคารกลางที่มีอิทธิพลที่สุดในโลก 19 คน ซึ่งเป็นสมาชิกของคณะกรรมการที่ปรึกษาด้านเศรษฐกิจ (Economic Consultative Committee - ECC) จะเดินทางด้วยรถลิมูซีนหรูหราที่จัดเตรียมไว้จากสนามบินซูริกมายังอาคารทรงกระบอกสูง 69.5 เมตร อันเป็นสำนักงานใหญ่ของ BIS ณ เมืองบาเซิล (ซึ่งสร้างขึ้นตามแบบของ Martin Burkart และผ่านการลงมติประชาพิจารณ์ของชาวเมืองบาเซิลในปี 1971 เพื่อลดความสูงลง 12 เมตร)
พวกเขาร่วมประชุมกันในห้องกลมเก็บเสียง "Conference Room E" ในช่วงเย็นวันอาทิตย์ เวลา 19.00 น. ก่อนจะขึ้นไปรับประทานอาหารค่ำร่วมกันบนชั้น 18 ของอาคาร ท่ามกลางอาหารรสเลิศและไวน์ชั้นเยี่ยม เพื่อหารือและกำหนดทิศทางนโยบายการเงิน สภาพคล่อง อัตราดอกเบี้ย และโครงสร้างเศรษฐกิจโลก ไม่มีการจดบันทึกรายงานการประชุม (Minutes) ไม่มีการเปิดเผยรายชื่อผู้เข้าร่วมประชุมอย่างเป็นทางการ ไม่มีการแถลงข่าว และไม่มีการรายงานต่อรัฐสภาของประเทศใดๆ ดังคำบอกเล่าของ ปีเตอร์ อาคอส บอด (Peter Akos Bod) อดีตผู้ว่าการธนาคารกลางฮังการี ที่เล่าอย่างเห็นภาพว่า "หัวข้อสนทนาหลักในโต๊ะอาหารคือรสชาติของไวน์และความโง่เขลาของรัฐมนตรีกระทรวงการคลัง" คำอภิปรายในห้องอาหารค่ำปิดตายนี้ถูกปกปิดเป็นความลับสูงสุด ทว่าผลลัพธ์ของมันคือการกำหนดทิศทางทุนและต้นทุนทางการเงินของประชาชนหลายพันล้านคนทั่วโลก
ปราการแห่งการกำกับดูแล: จากมาตรฐานข้อตกลงบาเซิล (Basel Accords) สู่ "กฎหมายอ่อน" ที่ทรงอิทธิพล
แม้ว่า BIS จะไม่ใช่รัฐบาลอธิปไตย และไม่มีอำนาจออกกฎหมายบังคับใช้โดยตรงในประเทศใดๆ แต่คำถามสำคัญในทางนิติศาสตร์และภาษาศาสตร์สังคมคือ สถาบันแห่งนี้บริหารและควบคุมระบบการเงินโลกได้อย่างไร? คำตอบซ่อนอยู่ในคำว่า "กฎหมายอ่อน" (Soft Law)
ผ่านทาง คณะกรรมการบาเซิลด้านการกำกับดูแลธนาคาร (Basel Committee on Banking Supervision - BCBS) ซึ่งก่อตั้งขึ้นในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1974 หลังจากการล่มสลายอย่างกะทันหันของธนาคาร Herstatt ในเมืองโคโลญ ประเทศเยอรมนี อันเนื่องมาจากความเสี่ยงในการชำระเงินอัตราแลกเปลี่ยนข้ามแดน ("Herstatt Risk") เมื่อธนาคารในนิวยอร์กโอนเงินมาร์กให้ Herstatt แล้ว แต่ Herstatt ปิดทำการและถูกเพิกถอนใบอนุญาตก่อนส่งเงินดอลลาร์กลับคืน นำไปสู่การหยุดชะงักของระบบการชำระเงินโลกหลายวัน BIS ได้กลายเป็นศูนย์กลางในการออกข้อกำหนดสัดส่วนความเพียงพอของเงินกองทุน และเกณฑ์การกำกับดูแลความเสี่ยงของธนาคารพาณิชย์ทั่วโลก
ข้อตกลงบาเซิล (Basel I ในปี 1988 ซึ่งกำหนดเกณฑ์เงินกองทุนขั้นต่ำร้อยละ 8 ของสินทรัพย์เสี่ยง, Basel II ในปี 2004 ซึ่งอนุญาตให้ธนาคารใช้แบบจำลองความเสี่ยงภายในจนกลายเป็นปัจจัยเอื้อต่อวิกฤตซับไพรม์ปี 2008, และ Basel III หลังวิกฤตเศรษฐกิจปี 2008 ซึ่งเพิ่มอัตราส่วน LCR, NSFR และการกำกับดูแลธนาคารยักษ์ใหญ่ G-SIBs 29 แห่ง) ไม่ใช่สนธิสัญญาระหว่างประเทศที่ต้องผ่านการสัตยาบันจากรัฐสภาของประเทศสมาชิก ในทางทฤษฎี ข้อตกลงเหล่านี้เป็นเพียง "คำแนะนำเชิงสมัครใจ" ทว่าในทางปฏิบัติ การปฏิเสธไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานบาเซิลหมายถึงความตายทางการเงิน หากระบบธนาคารของประเทศใดปฏิเสธที่จะปฏิบัติตามเกณฑ์ Basel III ธนาคารพาณิชย์อื่นๆ ทั่วโลกจะไม่ยอมทำธุรกรรมข้ามแดนหรือให้สินเชื่อด้วย สภาวะ "สมัครใจอย่างจำยอม" นี้ทำให้กฎหมายอ่อนของ BIS มีความศักดิ์สิทธิ์และมีผลบังคับใช้จริงยิ่งกว่ากฎหมายที่ออกโดยสภาของประเทศอธิปไตยเสียอีก
กรณีศึกษาที่ 2: รอยแยกทางภูมิรัฐศาสตร์-บทบาทของ BIS ในสงครามสกุลเงินดิจิทัล, โครงการ mBridge และการแบ่งขั้วระเบียบการเงิน
เมื่อโลกก้าวเข้าสู่ยุคดิจิทัล บทบาทของ BIS ได้ขยายขอบเขตจากสถาบันชำระบัญชีแบบดั้งเดิมไปสู่การเป็น "สถาปนิกผู้ทรงอิทธิพลแห่งระบบเงินดิจิทัลของธนาคารกลาง" (Central Bank Digital Currency - CBDC) ผ่านการจัดตั้งศูนย์นวัตกรรม (BIS Innovation Hub) ในปี ค.ศ. 2019 ซึ่งกระจายอยู่ตามศูนย์กลางการเงินสำคัญของโลก เช่น ฮ่องกง สิงคโปร์ ลอนดอน สตอกโฮล์ม โตรอนโต และสวิตเซอร์แลนด์
ท่ามกลางการเติบโตของคริปโทเคอร์เรนซีและสเตเบิลคอยน์ (Stablecoins) เอกชน ซึ่ง BIS มองว่าเป็นภัยคุกคามต่ออธิปไตยทางการเงินและความเป็นหนึ่งเดียวของเงิน (Singleness of Money) ในระบบเงินสองชั้น (Two-tier Monetary System) BIS ได้เร่งผลักดันให้ธนาคารกลางทั่วโลกออก CBDC เพื่อยึดกุมอำนาจการผูกขาดการออกเงินไว้ในมือของรัฐบาลและธนาคารกลางต่อไป
อย่างไรก็ตาม การเข้ามาทำหน้าที่สถาปนิกเทคโนโลยีได้นำ BIS ไปสู่จุดพลิกผันทางภูมิรัฐศาสตร์อย่างไม่เคยปรากฏมาก่อน ผ่าน โครงการ mBridge (Project mBridge)
โครงการ mBridge เริ่มต้นขึ้นในปี ค.ศ. 2021 ภายใต้การนำของ BIS Innovation Hub โดยเป็นการรวมตัวกันของธนาคารกลางจีน (PBOC) สถาบันการเงินฮ่องกง ธนาคารแห่งประเทศไทย และธนาคารกลางสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ (และต่อมาซาอุดีอาระเบียได้เข้าร่วมในปี 2024) วัตถุประสงค์คือการสร้างแพลตฟอร์มบล็อกเชนร่วมกัน เพื่อให้ธนาคารกลางเหล่านี้สามารถแลกเปลี่ยนเงินดิจิทัลข้ามแดนได้โดยตรงในเวลาเพียงไม่กี่วินาที โดยไม่ต้องผ่านระบบการชำระเงิน SWIFT และไม่ต้องผ่านการเคลียร์เงินดอลลาร์สหรัฐผ่านธนาคารตัวแทนในนิวยอร์ก
ผลลัพธ์ของ mBridge คือการลดต้นทุนการโอนเงินข้ามแดนลงได้มากกว่าร้อยละ 50 ทว่าในมิติทางภูมิรัฐศาสตร์ mBridge ได้กลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่ช่วยให้ประเทศต่างๆ สามารถทำธุรกรรมค้าน้ำมันและสินค้าโดยไม่ต้องพึ่งพาดอลลาร์สหรัฐ (De-dollarization) ซึ่งสร้างความวิตกกังวลอย่างยิ่งให้กับกลุ่มประเทศตะวันตก
ในเดือนตุลาคม ค.ศ. 2024 BIS ได้ตัดสินใจประกาศถอนตัวจากการกำกับดูแลโครงการ mBridge อย่างเป็นทางการ โดยให้เหตุผลว่าโครงการบรรลุระดับผลิตภัณฑ์ขั้นต่ำที่ใช้การได้แล้ว (Minimum Viable Product) แต่ในเชิงลึก ปรากฏการณ์นี้สะท้อนว่า BIS ไม่ต้องการถูกตราหน้าว่าช่วยเหลือกลุ่มประเทศ BRICS ในการหลบเลี่ยงมาตรการคว่ำบาตรของตะวันตก พร้อมกันนั้น BIS ได้หันไปทุ่มเทให้กับ โครงการ Agora (Project Agora) ซึ่งเป็นการพัฒนาระบบการแปลงสินทรัพย์เป็นโทเคน (Tokenization) ร่วมกับกลุ่มธนาคารกลางตะวันตกและธนาคารพาณิชย์ชั้นนำ และ โครงการ Nexus ที่เชื่อมโยงระบบชำระเงินในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ปรากฏการณ์นี้สะท้อนว่า สถาบันอย่าง BIS ซึ่งเคยดำรงความเป็นกลางทางการเมืองมานานเกือบหนึ่งศตวรรษ กำลังถูกดึงเข้าสู่รอยแยกทางภูมิรัฐศาสตร์ ระบบการเงินโลกกำลังแตกออกเป็นสองขั้วทางเทคโนโลยีอย่างเห็นได้ชัด และ BIS ได้เลือกฝั่งในการจัดวางตำแหน่งแห่งที่ของตนเอง
นอกจากนี้ การผลักดัน CBDC ยังสร้างความกังวลอย่างลึกซึ้งในมิติเสรีภาพของประชาชน เมื่อ CBDC ถูกเชื่อมโยงเข้ากับระบบระบุตัวตนดิจิทัล (Digital ID), รหัส QR, และข้อมูล Big Data ดังคำกล่าวอันโด่งดังของ อกุสติน คาร์สเตนส์ (Agustín Carstens) อดีตผู้จัดการใหญ่ BIS ที่ระบุว่า "ด้วย CBDC ธนาคารกลางจะมีอำนาจควบคุมโดยเด็ดขาดต่อกฎระเบียบการใช้เงิน และจะมีเทคโนโลยีในการบังคับใช้อำนาจควบคุมเด็ดขาดนั้น" เงินซึ่งเคยเป็นสัญลักษณ์แห่งเสรีภาพในการจับจ่าย อาจกลายเป็น "สายจูงดิจิทัล" ที่สามารถติดตาม อายัด หรือจำกัดการใช้งานของประชาชนทุกคนได้ตลอดเวลา
บทวิเคราะห์เปรียบเทียบ: ทฤษฎีสมคบคิด กับความจริงทางสถาบันศาสตร์
ในวาทกรรมสาธารณะและการค้นหาบนโลกอินเทอร์เน็ต คีย์เวิร์ดอย่าง "BIS", "New World Order" หรือ "Illuminati" มักปรากฏคู่กันเสมอ ทฤษฎีสมคบคิดจำนวนมากวาดภาพว่า BIS คือ "รัฐบาลโลกเบื้องหลัง" ที่มีอำนาจสั่งการเบ็ดเสร็จ ชี้บอร์ดบริหารประเทศ และกำหนดทิศทางอัตราดอกเบี้ยของทุกประเทศ
อย่างไรก็ดี การวิเคราะห์เชิงวิพากษ์บนฐานข้อมูลความจริงเผยให้เห็นความแตกต่างที่ชัดเจนระหว่าง "มายาคติสมคบคิด" กับ "ความจริงทางสถาบันศาสตร์":
|
มิติการวิเคราะห์ |
ภาพสะท้อนจากทฤษฎีสมคบคิด (Conspiracy View) |
ข้อเท็จจริงทางสถาบันและนิติศาสตร์ (Institutional Reality) |
|
การกำหนดนโยบายดอกเบี้ย |
BIS ออกคำสั่งโดยตรงให้ธนาคารกลางปรับขึ้น/ลดดอกเบี้ย |
ธนาคารกลางแต่ละประเทศกำหนดดอกเบี้ยตามสภาวะเศรษฐกิจและกรอบกฎหมายภายในประเทศตนเอง |
|
การพิมพ์และออกสกุลเงิน |
BIS พิมพ์เงินตราโลกขึ้นมาควบคุมมนุษยชาติ |
BIS ไม่สามารถพิมพ์สกุลเงินใดๆ ได้ งบการเงินใช้หน่วยบัญชี SDR และแลกเปลี่ยนสกุลเงินสมาชิก |
|
กลไกการบังคับใช้ |
ใช้กองกำลังลับหรือตำรวจโลกในการลงโทษประเทศที่ไม่ปฏิบัติตาม |
บังคับใช้ผ่าน "ความน่าเชื่อถือทางตลาด" และ "กฎหมายอ่อน" (Soft Law) หากไม่ทำตามจะถูกโดดเดี่ยวทางการเงิน |
|
ความรับผิดชอบต่อสังคม |
เป็นสโมสรย่อส่วนของชนชั้นนำที่มุ่งหวังครองโลก |
เป็นองค์กรเทคโนแครตที่ขาดความรับผิดชอบต่อระบบประชาธิปไตย แต่ทำหน้าที่ประสานงานเชิงเทคนิคที่จำเป็น |
ความน่ากังวลที่แท้จริงของ BIS จึงไม่ใช่เรื่องของรัฐบาลเงียบที่คอยบงการมนุษย์ทุกคนด้วยเวทมนตร์ หากแต่คือ "ภาวะสุญญากาศทางประชาธิปไตย" (Democratic Deficit) เจ้าหน้าที่และผู้ว่าการธนาคารกลางผู้กำหนดทิศทางเงินทุน โครงสร้างสินเชื่อบ้าน และต้นทุนการกู้ยืมของคนทั้งโลก มิได้มาจากการเลือกตั้งของประชาชน พวกพวกเขาได้รับเอกสิทธิ์คุ้มกันทางกฎหมายอย่างสมบูรณ์ ประชุมกันในห้องปิดลับ และสร้างมาตรฐานที่บังคับให้รัฐบาลทั่วโลกต้องเดินตามโดยไม่มีโอกาสโต้แย้ง ยิ่งไปกว่านั้น ปรากฏการณ์ประตูหมุน (Revolving Door) เช่น การที่ อกุสติน คาร์สเตนส์ ก้าวลงจากตำแหน่งผู้จัดการใหญ่ BIS แล้วย้ายไปนั่งเป็นบอร์ดบริหารธนาคาร UBS หรือการที่ ปาโบล เอร์นันเดซ เดอ คอส ย้ายจากผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศสเปนและประธาน BCBS มาเป็นผู้จัดการใหญ่ BIS คนปัจจุบัน ยิ่งตอกย้ำถึงการกระจุกตัวของอำนาจในหมู่ชนชั้นนำทางการเงิน