'เฉียวผี'จดหมายข้ามทะเลบันทึก ประวัติศาสตร์ชาวจีนโพ้นทะเลสู่มรดกความทรงจำของโลก

วันที่ 29 กรกฎาคม 2569 - 12:10 น.

กระแสความนิยมภาพยนตร์จีนเรื่อง “Dear You” ทำให้คำว่า “เฉียวผี” (Qiaopi) กลับมาได้รับความสนใจอีกครั้ง โดยเฉพาะในกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่เริ่มค้นหาความหมายและประวัติศาสตร์เบื้องหลังจดหมายซึ่งเคยเชื่อมโยงชาวจีนโพ้นทะเลกับครอบครัวในบ้านเกิดเป็นเวลานานกว่าศตวรรษ

คำว่า “เฉียวผี” หมายถึง จดหมายที่ชาวจีนซึ่งเดินทางไปทำงานหรืออยู่ในต่างประเทศส่งกลับมายังครอบครัว พร้อมเงินสำหรับเลี้ยงดูพ่อแม่ ภรรยา และบุตรหลาน โดยคำว่า “เฉียว” หมายถึง ชาวจีนโพ้นทะเล ส่วนคำว่า “ผี” ในภาษาถิ่นของภูมิภาคเฉาซ่าน และฝูเจี้ยน หมายถึง จดหมาย หรือ เอกสาร

จดหมายเหล่านี้ ยังเป็นส่วนหนึ่งของระบบรับส่งเงินระหว่างประเทศในยุคที่บริการธนาคารยังเข้าไม่ถึงประชาชนทั่วไป ผู้ส่งจะนำเงินและจดหมายไปฝากกับร้าน หรือ ผู้ให้บริการที่ได้รับความไว้วางใจ ก่อนส่งต่อผ่านเครือข่ายทางเรือและตัวแทนในประเทศจีนไปยังครอบครัวของผู้รับ

สำนักข่าวซินหัวรายงานว่า ระบบเฉียวผีมีบทบาทสำคัญตั้งแต่ช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 จนถึงครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่ 20 ซึ่งเป็นช่วงที่ชาวจีนจากมณฑลกวางตุ้ง และฝูเจี้ยนจำนวนมากเดินทางไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น ประเทศไทย มาเลเซีย สิงคโปร์ อินโดนีเซีย และเวียดนาม เพื่อทำงานหารายได้

แม้ชาวจีนอพยพจำนวนไม่น้อยต้องทำงานหนักและมีรายได้ไม่มาก แต่ยังคงส่งเงินกลับบ้านอย่างสม่ำเสมอ พร้อมเขียนจดหมายแจ้งข่าวความเป็นอยู่ สอบถามสารทุกข์สุกดิบ และกำชับให้คนในครอบครัวนำเงินไปใช้จ่ายด้านอาหาร การศึกษา การรักษาพยาบาล หรือซ่อมแซมบ้านเรือน

ด้วยเหตุนี้ เฉียวผีจึงเป็นทั้งหลักฐานทางการเงินและบันทึกชีวิตของประชาชนทั่วไป เนื้อหาในจดหมายแต่ละฉบับสะท้อนสภาพเศรษฐกิจ สังคม การอพยพ การค้า และความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับประเทศต่าง ๆ ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในแต่ละช่วงเวลา

เอกสารบางฉบับยังบันทึกเหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์ เช่น สงคราม ภาวะเศรษฐกิจตกต่ำ โรคระบาด และความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองในประเทศที่ชาวจีนอพยพเข้าไปตั้งถิ่นฐาน ขณะที่จดหมายจำนวนหนึ่งสะท้อนบทบาทของชาวจีนโพ้นทะเลในการส่งเงินบริจาคกลับมาสนับสนุนประเทศจีนในช่วงสงครามต่อต้านการรุกรานของญี่ปุ่น

เฉียวผีจึงเป็นหลักฐานของความผูกพันระหว่างชาวจีนโพ้นทะเลกับบ้านเกิด เป็นสัญลักษณ์ของความกตัญญู ความรับผิดชอบต่อครอบครัว และความซื่อสัตย์ในการดำเนินธุรกิจ เพราะระบบนี้ดำเนินไปบนพื้นฐานของความไว้วางใจระหว่างผู้ส่ง ตัวแทนรับส่งเงิน และครอบครัวผู้รับ

ด้วยคุณค่าทางประวัติศาสตร์ องค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือยูเนสโก (UNESCO) ขึ้นทะเบียนเอกสาร “Qiaopi and Yinxin Correspondence and Remittance Documents from Overseas Chinese” เป็นมรดกความทรงจำของโลก (Memory of the World) เมื่อปีค.ศ. 2013

ยูเนสโกระบุว่า เอกสารเหล่านี้เป็นหลักฐานสำคัญของการอพยพข้ามประเทศในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 และ 20 ตลอดจนสะท้อนการแลกเปลี่ยนทางเศรษฐกิจและวัฒนธรรมระหว่างจีนกับประเทศปลายทางของชาวจีนโพ้นทะเล

ปัจจุบัน จดหมายและเอกสารเฉียวผีจำนวนมากได้รับการเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์ หอจดหมายเหตุ และสถาบันวิจัยหลายแห่งของจีน โดยเฉพาะในเมืองซัวเถา เมืองเฉวียนโจว และพื้นที่อื่น ๆ ในมณฑลกวางตุ้งและฝูเจี้ยน ซึ่งเป็นถิ่นกำเนิดของชาวจีนโพ้นทะเลจำนวนมาก

หน่วยงานที่เกี่ยวข้องยังนำเทคโนโลยีดิจิทัลมาใช้ในการสแกน จัดหมวดหมู่ และจัดทำฐานข้อมูลเอกสาร เพื่อป้องกันความเสียหายจากอายุของกระดาษ ความชื้น และการซีดจางของหมึก รวมทั้งเปิดโอกาสให้นักวิจัยและประชาชนเข้าถึงข้อมูลได้ง่ายขึ้น

ในปี 2020 ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง เคยเดินทางไปเยี่ยมชมหอจดหมายเหตุเฉียวผีที่เมืองซัวเถา และกล่าวว่า เอกสารเหล่านี้บันทึกความยากลำบากของชาวจีนโพ้นทะเลรุ่นก่อน ตลอดจนความรักที่มีต่อบ้านเกิดและมาตุภูมิ พร้อมเน้นย้ำถึงความสำคัญของการอนุรักษ์และสืบทอดคุณค่าทางวัฒนธรรมที่ปรากฏอยู่ในเอกสาร

กระแสจากภาพยนตร์ “Dear You” ยิ่งทำให้เฉียวผีเป็นที่รู้จักในวงกว้าง สถานที่จัดแสดงและพิพิธภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับเฉียวผีมีผู้เข้าชมเพิ่มขึ้น ขณะที่นักท่องเที่ยวจำนวนมากเดินทางไปยังสถานที่ถ่ายทำในภูมิภาคเฉาซ่าน เพื่อเรียนรู้ประวัติศาสตร์ของชาวจีนโพ้นทะเลและสัมผัสวิถีชีวิตที่ปรากฏในภาพยนตร์

ความสนใจนี้ไม่ได้จำกัดอยู่ในจีน เนื่องจากเรื่องราวของเฉียวผีมีความเชื่อมโยงโดยตรงกับชุมชนชาวจีนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะประเทศไทย ซึ่งมีประชาชนเชื้อสายแต้จิ๋วจำนวนมาก หลายครอบครัวยังคงเก็บรักษาจดหมายหรือมีเรื่องเล่าจากบรรพบุรุษเกี่ยวกับการส่งเงินกลับบ้านผ่านระบบนี้

เฉียวผีจึงไม่ได้เป็นเพียงจดหมายเก่าหรือหลักฐานการโอนเงินในอดีต แต่เป็นบันทึกประวัติศาสตร์ของผู้คนหลายล้านชีวิต สะท้อนการต่อสู้เพื่อสร้างชีวิตใหม่ในต่างแดน และความพยายามรักษาความสัมพันธ์กับครอบครัวและบ้านเกิด แม้ต้องอยู่ห่างกันหลายพันกิโลเมตร

ในยุคที่การสื่อสารและการโอนเงินระหว่างประเทศทำได้ภายในไม่กี่วินาที เอกสารเฉียวผียังคงมีคุณค่าในฐานะหลักฐานที่ช่วยอธิบายว่า เครือข่ายของชาวจีนโพ้นทะเลมีส่วนเชื่อมโยงจีนกับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่างไร และเหตุใดจดหมายพร้อมเงินจำนวนเล็กน้อยในอดีต จึงกลายเป็นมรดกความทรงจำที่มีความสำคัญในระดับโลก

บทความ : ประวีณมัย บ่ายคล้อย
ภาพ : CGTN